1      Inleiding

Een paar weken geleden mocht ik de studiereis van de Vereniging Directeuren Publiekzaken (VDP) naar Brussel begeleiden. De VDP ging daar op bezoek om a) te leren over het functioneren van het ‘Europese’ en b) inspiratie op te doen bij de Belgen. Dat inspiratie opdoen doen we graag in Nederland. We gaan en masse op bezoek in het VK, Estland of Denemarken als we het idee hebben dat het daar beter gaat. België is in veel gevallen ook een voorbeeld. Precies 20 jaar geleden verscheen het boek ‘Belgen doen het beter’ en ook nu kijken we naar de Vlaamse kruispuntbank en de Vlaamse Infolijn als voorbeelden van hoe de Belgen het beter doen. Maar is dat wel zo? En staren we ons niet blind op het buitenland om daarbij onze eigen sterktes te negeren?

Hierbij een analyse waarbij ik ten eerste kijk naar een tweetal bronnen die inzichten geven over de stand van zaken. De Digital Decade country reports en de E-Government Development Index (EGDI) van de Verenigde Naties. Vervolgens mijn eigen interpretatie en een conclusie.

2      De Digital Decade (country reports)

Voor wie er niet mee bekend is: de Digital Decade is het laatste programma van de Europese Commissie om digitalisering in de EU te bevorderen. “Digital Government” is één van de pijlers en binnen dit programma wordt onder meer gewerkt aan het verbeteren van de digitale vaardigheden van mensen, de toegang tot digitale diensten én de digitalisering van diensten voor burgers en bedrijven. In het kader van dit programma is onderzoek gedaan naar diverse KPIs op het gebied van digitalisering van diverse landen binnen de EU (data van 2023):

Kijkend naar deze tabel doet Nederland het eigenlijk best goed. Onze digitale vaardigheden zijn beter dan de rest (en ver boven het EU gemiddelde van 54%) en we hebben betere internettoegang de EU zit op 73% snelle netwerken). Ook doen we het op het gebied van overheidsdigitalisering niet slecht. Ja, Estland doet het beter, maar de Denen én de Belgen doen het slechter en zeker de EU als geheel met 77% (burgers) en 84% (bedrijven) respectievelijk.

Dus hier verdient Nederland best wel een pluim. Onze bevolking is digitaal toegankelijk én digitaal vaardig. Daarnaast doen we het qua digitalisering best goed. We lopen in de pas met Europa (en doen het zeker beter dan de Belgen), maar in vergelijking met landen als Estland is er zeker terrein te winnen.

3      De E-Government Development Index

Tweede vergelijkingspunt is de E-Government Development Index (EGDI) van de Verenigde Naties (VN). Elke twee jaar kijkt de VN naar de volwassenheid van digitale overheidsdienstverlening wereldwijd. Daarbij wordt onder meer gekeken naar het aanbod van digitale diensten en de mate waarin deze vernieuwend zijn. Hieronder een overzicht van de rangorde van de verschillende landen in dit stuk:

Doen de Belgen het beter? Nou nee, België doet het relatief slecht. De redenen? België als land is sterk gefragmenteerd (zie ook deel twee van deze bijdrage) en dat maakt de coördinatie tussen de landsdelen lastig en er is dan ook geen gemeenschappelijke visie tussen de verschillende landsdelen. Dat gebrek aan visie, samenhang en afstemming maakt dat België steeds verder afglijdt.

Dan de andere landen:

• Denemarken
  Heeft zich gestaag opgeklommen in de rangorde en is inmiddels al 4 keer de nummer 1. Waarom? Volgens mij zijn twee redenen van belang:
  • Een breed gedragen visie op het gebied van digitalisering die consistent bijgesteld wordt en consequent uitgevoerd wordt.
  • Eenheid in uitvoering. Alle overheden werken als partners samen binnen deze strategie (Danish Government Digitisation Partnership) en er wordt samen gewerkt richting de doelen.
• Het Verenigd Koningrijk (VK)
  Niet langer onderdeel van de EU (en dus niet onderdeel van de Digital Decade hierboven), maar wel voor velen een lichtend voorbeeld op het gebied van (overheids)digitalisering én de reden het VK in 2016 op één stond. Waarom? Gov.uk. Op dat moment (en deels nog steeds) het lichtend voorbeeld van de manier hoe een overheidswebsite/portaal vormgegeven moest worden. Alle informatie op één plek met een heldere ontwerp én een duidelijke focus op de gebruiker. Sindsdien glijdt het VK naar beneden, waarom? De achterkant is niet op orde, geen gemeenschappelijk eID en geen basisregistraties.
• Estland
  De reden voor velen om in Estland op bezoek te gaan de laatste 5 jaar is de befaamde X-road: hét middel om data en diensten van verschillende overheden aan elkaar de knopen. Inmiddels geadopteerd door Finland en inspiratie voor onze eigen Common Ground én het Federatief Datastelsel. Daarnaast zijn bijna alle diensten aan de voorkant in Estland digitaal. De reden is tweeledig. Ten eerste is er een duidelijke strategie richting de toekomst en ten tweede heeft Estland als voordeel dat er bijna geen legacy Geen zwarte dozen in een kelder die Cobol draaien waarvan niemand precies weet wat ze doen. Dus ja, bijna alles is nieuw en combineer dat met de duidelijke strategie én veel enthousiasme binnen de overheid en je hebt een land dat zich héél snel ontwikkeld.

Dan Nederland. Aan de ene kant doen we het best goed. We schommelen al een aantal jaren rond de nummer tien positie. Aan de andere kant: in 2012 stonden we nummer twee in de wereld en sindsdien lijkt het langzaam achteruit te gaan. Dat betekent niet dat het hier slechter gaat, maar vooral dat andere landen meer progressie boeken.

4      Wat gaat er goed?

Maar war gaat er dan wel goed (en waar doen we het beter dan de Belgen)? In mijn optiek is dat tweeledig. Ten eerste hebben de we onderliggende infrastructuur echt wel heel goed op orde. De basisregistraties/GDI zijn van wereldklasse. Er is bijna geen land waar de centrale registraties a) zo goed op orde zijn en b) zo snel synchroon worden bijgewerkt (het RNI is daarop de uitzondering denk ik). Ten tweede hebben we aantal centrale componenten erg goed op orde. DigiD is daarvan het belangrijkste voorbeeld. Het werkt overheidsbreed, is veilig én wordt continue bijgewerkt en er zijn weinig landen die een eID hebben dat zo gebruiksvriendelijk is als DigiD. Ander voorbeeld is de Berichtenbox die inmiddels bijna omarmt is door bijna alle overheden in Nederland. Daarnaast gebeuren in Nederland veel goede dingen. Denk aan:

• De MijnServices dienstverlening van de VNG waarin gewerkt wordt aan up-to-date informatievoorziening.
• De CommonGround (VNG) / Federatief Datastelsel waarin verder gewerkt wordt aan de informatiehuishouding en het (data) fundament van de overheid.
• De EDI wallet, waarin in Nederland hard gewerkt wordt aan een digitale wallet waar belangrijke data opgeslagen kunnen worden.

En daarnaast zijn er zaken als het NL design system en de vele communities van Gebruiker Centraal waar voor en door de overheid wordt samengewerkt aan het beter maken van de overheid.

5      Conclusie: maar wat kan beter

Tegelijkertijd is onze internationale positie de laatste jaren niet verbeterd, ondanks alle reizen naar Denemarken, Estland, het VK en België. Waarom? Aan de ene kant doen we bij dit soort reisjes veel inspiratie op die ons helpt bij nieuwe initiatieven en lopende zaken. Het is niet lastig